Tjerk Oosterkamp.

Van een onzer correspondenten.

Tjerk Oosterkamp, hoogleraar natuurkunde aan de Universiteit Leiden, koos bewust voor burgerlijke ongehoorzaamheid met Extinction Rebellion en riskeert daarvoor vier jaar cel.

Zijn betoog – dat wetenschappers fysiek in actie moeten komen als rapporten niet meer werken – roept echter een ongemakkelijke vraag op over de grens tussen morele overtuiging en wetenschappelijke autoriteit. In zijn interviews – onder meer bij Dit is de Dag en in Trouw – legt Oosterkamp uit waarom hij als hoogleraar de snelweg blokkeerde.

Zijn redenering valt uiteen in een paar kernpunten. We schrijven het na op het bord met een krijtje:

 

 

  • De data liegen niet, de politiek wel. De klimaatdata liggen er al decennia, maar er gebeurt te weinig. Als waarschuwen via IPCC-rapporten niet werkt, moet je als wetenschapper ‘fysiek in actie komen om de urgentie te tonen’.
  • De blokkade weegt niet op tegen de crisis. De acties van Extinction Rebellion zijn irritant en ontregelend, maar altijd vreedzaam. Het verstoren van het verkeer weegt voor hem niet op tegen de ‘gigantische mondiale crisis’ waar we op afstevenen.
  • Geen berouw, ook niet na dertig uur cel. Hij zat dertig uur vast en riskeert een onvoorwaardelijke celstraf, maar zegt: ‘Ik zou het zo weer doen.’ De straf die hij riskeert, vindt hij buitenproportioneel vergeleken met de schade die de fossiele industrie en het huidige beleid.
  • Geloof als drijfveer. Naast zijn wetenschappelijke achtergrond noemt hij zijn christelijke geloof. Hij ziet het beschermen van de aarde als een plicht tot ‘rentmeesterschap’. De zorg voor de schepping en voor kwetsbare mensen dwingt hem om niet lijdzaam toe te kijken.

De vraag ‘Blokkeerde Einstein ook de snelweg?’ is natuurlijk retorisch bedoeld. Maar ze raakt aan een spanning in Oosterkamps positie: hij beroept zich op zijn wetenschappelijke autoriteit om een activistische daad te legitimeren, terwijl die daad zelf buiten het domein van de wetenschap ligt.

Einstein was een pacifist en sprak zich uit tegen kernwapens, maar hij blokkeerde geen wegen. Hij gebruikte zijn platform om te waarschuwen, te betogen, en soms te lobbyen – maar hij bleef binnen de grenzen van het publieke debat. Oosterkamp kiest daarentegen voor een daad die bewust de wet overtreedt en anderen in hun bewegingsvrijheid beperkt.

Oosterkamps betoog rust op een premisse die problematisch is: dat wetenschappers, wanneer de politiek niet luistert, het recht hebben om de wet te overtreden in naam van ‘de wetenschap’. Wanneer hij als hoogleraar natuurkunde zegt:

‘De data liegen niet, dus ik mag de snelweg blokkeren’,

maakt hij een sprong die niet door de data wordt gedekt. De data zeggen immers niets over de legitimiteit van snelwegblokkades. Ze zeggen niets over de proportionaliteit van strafrechtelijke vervolging. Ze zeggen niets over de afweging tussen overlast en urgentie. Dat zijn ethische, juridische, en politieke vragen – geen wetenschappelijke. En door ze te presenteren als logische consequenties van de klimaatdata, ondermijnt Oosterkamp juist het gezag van de wetenschap.

De Universiteit Leiden heeft zich tot nu toe terughoudend opgesteld. Er is geen openlijk statement waarin de universiteit afstand neemt van Oosterkamps acties, maar ook geen expliciete steunbetuiging. Dat is begrijpelijk: universiteiten willen hun medewerkers beschermen, maar ook niet de indruk wekken dat ze burgerlijke ongehoorzaamheid aanmoedigen.

Toch rijst de vraag: wat betekent het voor de geloofwaardigheid van de wetenschap wanneer hoogleraren zich opwerpen als ware straatvechters in naam van de data? Het risico is dat de wetenschap wordt gezien als een politieke speler, niet als een onafhankelijke bron van kennis. Oosterkamp heeft het recht om te kiezen voor burgerlijke ongehoorzaamheid. Hij heeft het recht om te geloven dat de klimaatcrisis elke daad rechtvaardigt. Maar hij heeft niet het recht om zijn daad te presenteren als een logisch gevolg van de wetenschap.

Einstein blokkeerde geen snelweg. Niet omdat hij onverschillig was, maar omdat hij wist dat wetenschap en activisme verschillende domeinen zijn.

***