Duurzaamheid. Deel 1

Dick Thoenes achtergrond sustainabilityDick Thoenes.

Een van de problemen waarmee we worstelen bij de discussie over de problematiek van ‘duurzame ontwikkeling’, is de nomenclatuur. De term ‘duurzaam’ is indertijd ingevoerd als vertaling van het begrip dat in het Brundtland–rapport ‘sustainable’ werd genoemd, dat dan betrekking had op de gehele wereld. De wereld is ‘sustainable’ als de huidige behoeften van de mensheid kunnen worden vervuld zonder de vervulling van de behoeften van toekomstige generaties in gevaar te brengen. De vertaling is niet nauwkeurig, want het begrip ‘duurzaam’ werd al gebruikt voor ‘niet vergankelijk’, voor iets dat ‘lang meegaat’ (zie Van Dale). ‘Sustainable’ betekent eigenlijk iets anders, namelijk iets dat in dezelfde toestand kan worden behouden (‘behoudbaar’). Er is geen bezwaar tegen om hiervoor toch het woord ‘duurzaam’ te gebruiken, als we maar goed weten wat we bedoelen. Niettemin zal ik bij het uitwerken van het begrip het woord ‘sustainable’ nog even aanhouden.

Het woord ‘duurzaam’ heeft namelijk in bepaalde kringen een ruimere betekenis gekregen, vaak in de zin van ‘zuinig’, ‘met hoger rendement’, ‘minder energieverslindend’ en zelfs ‘milieuvriendelijk. Het wordt dan op van alles en nog wat toegepast: duurzame  productie, duurzame producten, zoals bepaalde levensmiddelen, duurzaam bouwen, duurzaam klussen, duurzame vacanties, tot zelfs duurzaam begroten toe. Ik verwerp al deze gebruiken van de term duurzaam, en beperk mij hier tot de betekenis van duurzaam als ‘sustainable’, met betrekking tot de gehele wereld.

Wat is een ‘sustainable’ wereld? Als we goed over de definitie nadenken zien we dat dit een wereld is die er over enkele eeuwen in materieel opzicht nog ongeveer net zo uitziet als de huidige. Dat is een concept dat we niet kennen. En dat komt omdat we gevormd zijn door de  geschiedenis van een steeds veranderende wereld.

Geschiedenis
De geschiedenis van de mensheid wordt gekenmerkt door veranderingen, die in de laatste eeuwen steeds groter zijn geworden en die zich steeds sneller hebben voltrokken.  De meest opvallende verandering betreft het aantal mensen op aarde: in het begin van de jaartelling nog geen 100 miljoen, rond 1800 een miljard, rond 1900 twee miljard, in 2000 ruim zes miljard. In de loop van de 20ste eeuw trad elke 40 jaar ongeveer een verdubbeling op, hetgeen overeenkomt met een gemiddelde groei van 1,7 % per jaar.  Met die groei van de bevolking is er zeer veel veranderd. Twee eeuwen geleden werd de wereld nog ervaren als schier oneindig groot, met veel onverkende gebieden (‘witte plekken op de kaart’), met oerwouden en wildernissen waar ontelbare wilde dieren woonden. In veel Europese sprookjes komt het beeld voor van de eindeloze bossen waar je je als mens beter niet in kan wagen, op straffe van te worden verslonden door wolven of beren, of door andere griezelige wezens.

Als we topografische kaarten van Nederland uit 1900 vergelijken met die van 2000, dan zien we dat in die korte tijd de omvang van de bossen en wilde gronden tot een kleine fractie is afgenomen en dat de oppervlakte van bebouwde gebieden wel tien keer zo groot is geworden. Iets dergelijks zien we als we landkaarten van andere dichtbevolkte landen op deze wijze vergelijken. Sumatra is in een eeuw veranderd van een land voornamelijk bestaande uit oerwouden in een land voornamelijk bestaande uit plantages. Nu maken we ons ernstige zorgen over het verdwijnen van de laatste echte wildernissen. Ooit waren er meer grote wilde dieren dan mensen. Nu zijn die aantallen gedecimeerd en worden verscheidene diersoorten met uitsterven bedreigd.

Ook is de mens in de laatste twee eeuwen begonnen met op grote schaal delfstoffen te winnen. Metalen als ijzer en koper kennen we al duizenden jaren, maar het gebruik ervan is sinds de industriële revolutie enorm toegenomen. Nog sterker geldt dit voor de winning van aardolie. Anderhalve eeuw geleden een nog vrijwel onbekend product, nu de belangrijkste basis van onze economie.

Een hiermee samenhangend probleem is de omvang van de hoeveelheid afvalstoffen die door de mensheid wordt geproduceerd en voor een belangrijk deel naar de omgeving wordt afgevoerd. We gebruiken voor het begrip ‘omgeving’ (of ‘environment’) tegenwoordig het woord ‘milieu’. Dit is een verwarrend woord, omdat het feitelijk onze eigen positie aanduidt. Wij zien onszelf immers in het ‘midden’ van de wereld. Niettemin is het woord milieu ingeburgerd wanneer we eigenlijk de omgeving (‘environment’) bedoelen.

Elk levend organisme brengt afvalstoffen in het milieu, maar het verschil is dat tot voor kort de natuur deze afvalstoffen kon opnemen zonder dat er blijvende schade ontstond. Dat is nu niet meer zo. Dat komt door het sterk toegenomen aantal mensen en de per persoon sterk toegenomen verontreinigende activiteiten.

Een eerste bezinning
Enkele decennia geleden begonnen velen zich te realiseren dat de aarde snel vol wordt, de uitputting van natuurlijke hulpbronnen met een verbazend tempo voortschrijdt, terwijl gelijktijdig het milieu steeds sterker wordt verontreinigd. Men begon zich ernstig zorgen te maken over de vraag hoe dit verder zou moeten gaan, zonder dat dit tot catastrofale gevolgen zou leiden. In 1972 werd het beroemde boek ‘De Grenzen aan de Groei’ (Meadows et al.) geschreven, waarin deze problematiek duidelijk aan de orde werd gesteld. Voor het eerst werd gebruik gemaakt van computer-modelleringen om tot prognoses te komen over toekomstige ontwikkelingen. Dit heeft tot een belangrijke verandering van het denken geleid.

Nu, dertig jaar later, kunnen wij deze problematiek iets meer in kwantitatieve proporties bezien. Het boek van Meadows et al. is ontegenzeggelijk van grote waarde geweest omdat het ons aan het denken heeft gezet. Gelijktijdig moeten we vaststellen dat er van de voorspellingen die in dat boek zijn gedaan weinig is uitgekomen. De omvang van de bekende reserves aan de meeste delfstoffen, inclusief olie, is nu veel groter dan toen en de milieubelasting, hoe ook gemeten, is nu veel minder ernstig dan toen. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat de problematiek nu verdwenen is, ze ziet er kwantitatief alleen anders uit. Maar de beeldvorming daarover is sindsdien ernstig vertroebeld door een nieuwe manier van denken die in de laatste decennia is opgekomen en die zich in de westerse wereld snel heeft verspreid.

Een nieuw geloof
Er is in de laatste dertig à veertig jaar iets heel merkwaardigs gebeurd in het Westerse denken. We hebben in die tijd gezien hoe de betekenis van het christelijk geloof sterk is afgebrokkeld. Waar in de jaren ’50, althans in Nederland, christelijke principes nog leidend waren in de samenleving, zijn ze nu een soort curiositeit geworden die door weinig mensen nog serieus worden genomen en die zeker nauwelijks nog maatschappelijke betekenis hebben. Daarvoor is in vrij brede kringen het socialisme in de plaats gekomen, althans tijdelijk. Reeds in de jaren ’20 heeft het socialisme zich ontwikkeld tot een machtige arbeidersbeweging, maar het duurde tot de jaren ’60 tot de principes ervan vrij algemeen werden gehuldigd door de toenmalige intellectuele elite. Sartre was daarvan een beroemd voorbeeld! Communistische leiders zoals Mao en Castro werden ook in het Westen en vooral in Nederland gezien als grote helden (de Russische leiders, zoals Chroesjtsjov, in veel mindere mate).

Het linkse denken, als we dat zo mogen noemen, werd steeds meer verheven tot een nieuw geloof. Toch bleek dit een voorbijgaande modegril te zijn. Een nieuwer geloof, dat zowel op het christendom als op het socialisme gebaseerd was, bleek veel levensvatbaarder te zijn. Het is opgekomen in de jaren voorafgaande aan de publicatie van ‘De Grenzen van de Groei’. Dit geloof heeft nog geen naam, maar we zouden dit het ‘milieugeloof’ of ecologisme kunnen noemen. In het Engels spreekt men van ‘environmentalism’. Het is gebaseerd op de Calvinistische gedachte dat de mens inherent slecht is. Deze slechtheid uit zich in de moderne tijd als hebzucht, egoïsme en kortzichtigheid met weinig respect voor het milieu. We zoeken alleen materiële welvaart, putten de grondstoffen uit en zijn met z’n allen de wereld aan het verzieken met ons afval. Bovendien laten wij het gebeuren dat de welvaartskloof tussen de meer en de minder ontwikkelde landen al maar groter wordt.

Het is duidelijk dat hier een belangrijke kern van waarheid in zit, die ieder fatsoenlijk mens aanspreekt. Maar, zoals bij elk geloof, schuilt ook in dit geloof het gevaar van gebrek aan rationaliteit. Dit heeft weer geleid tot een zelfde soort fanatisme als die we in het christendom en in het socialisme hebben gezien. Met alle goede (en minder goede) bedoelingen wordt de milieuproblematiek niet alleen overdreven, maar volledig uit zijn verband gerukt. Het meest beruchte voorbeeld is de actuele klimaatproblematiek. Men is ervan overtuigd dat de aarde opwarmt, dat wij Westerlingen daarvan de schuldigen zijn door het mateloze gebruik van olie en dat dit rampzalige gevolgen zal hebben voor de toekomst, met name die van de ontwikkelingslanden. Deze ‘broeikasrage’ past geheel in het milieugeloof en sluit aan op een collectief schuldbesef. Dat deze onheilsvoorspellingen gebaseerd zijn op een heel aantal veronderstellingen, die stuk voor stuk ter discussie staan en waarvan een aantal een zekere mate van onwaarschijnlijkheid in zich draagt, mag niet gezegd worden. Een rechtschapen gelovige staat immers niet open voor andere meningen, ook wanneer die op harde feiten gebaseerd zijn. De persoon die andere meningen verkondigt kan geen goed gelovige zijn en mag dus niet serieus genomen worden. Erger nog, hij moet worden verdacht gemaakt en verketterd.

Deze houding zagen wij de laatste tien jaar sterk toenemen. Veel politici hebben hierop met grote voortvarendheid ingespeeld. Het is vandaag de dag nog zo dat bij alle gevestigde politieke partijen het twijfelen aan de wereldwijde opwarming nog volstrekt taboe is. De media in Nederland zijn in het algemeen merkwaardig weinig kritisch en volgen de politici min of meer slaafs. Wat een politicus zegt is nieuws, wetenschappelijke onzekerheden zijn geen nieuws.

Een bijzonder twijfelachtige rol wordt gespeeld door de milieubeweging. Men zegt wel dat ze ooit een nuttige rol heeft gespeeld, maar dat was dan niet meer dan incidenteel. De chemische industrieën hebben bijvoorbeeld in de meeste gevallen zelf de door hen veroorzaakte milieuproblemen ontdekt, onderzocht en opgelost. Hieraan hebben de milieuorganisaties weinig bijgedragen. Maar ze hebben nu wel ontdekt dat het milieugeloof een lucratieve business oplevert. Op de televisie worden foto’s getoond van smeltende gletsjers (genomen in de arctische lente) en het geld stroomt binnen. Niemand vraagt zich af wat er met dit geld gebeurt. De giften aan de milieubeweging hebben de plaats ingenomen van de middeleeuwse aflaten.

Ik vind dat dit milieugeloof een ‘bijgeloof’ is, met alle gevaren van dien. Het maakt in elk geval open politieke en filosofische discussies over milieu of duurzaamheid niet goed mogelijk. Een van de irrationele gevolgen van dit geloof is dat de duurzaamheids–problematiek, die al moeilijk genoeg is, wordt gelijkgeschakeld met de milieuproblematiek. Dit is een ernstige vergissing, die belangrijke negatieve maatschappelijke gevolgen kan hebben.

 

Wordt vervolgd.

 

Door | 2017-10-08T16:35:06+00:00 1 oktober 2015|17 Reacties

17 Reacties

  1. Hans Erren 1 oktober 2015 om 08:16- Antwoorden

    Het grote verschil tussen 1900 en 1990 is de verdwijning van uitgestrekte heidevelden door de opkomst van kunstmest, kijk zelf naar:
    http://assets.kennislink.nl/system/files/000/172/801/large/grondgebruikNL1900-1990.jpg

    • Tim 7 april 2016 om 10:06- Antwoorden

      Het “waardevolle” heidelandschap, ontstaan door intensivering van de schapenteelt enkel eeuwen geleden…..

  2. Ivo 1 oktober 2015 om 08:33- Antwoorden

    Ook (of zelfs) op de site van het compendium voor de leefomgeving neemt de hoeveelheid bos sinds 1900 toe: http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl1001-Ontwikkeling-van-het-bodemgebruik-vanaf-1900.html?i=4-25
    In ieder geloof zitten goede zaken. Ik ben blij met de aandacht voor “duurzaamheid”. Nieuwe afbreekbare plastics, aandacht voor nieuwe energievormen, scheiding en hergebruik van afval. Er gaat veel mis, dat lezen we hier geregeld, maar er gaat ook heel veel goed. Onze technici zijn goed en zullen de wereld voor ons een stapje verbeteren.
    Ik ben optimist.

  3. Theo Haffmans 1 oktober 2015 om 09:07- Antwoorden

    Een duidelijk betoog, de moeite waard om te bewaren.
    Ik zie uit naar het vervolg.

    En nu die goede kanten van het milieugeloof. Ik ben daar nogal sceptisch over.
    Zoeken naar andere energievormen is prachtig, maar niet het grootschalig exploiteren van een energievorm waar geen innovatie meer in zit. Niet het wettelijk en fiscaal bevorderen van energievormen waarvan het aanbod onbetrouwbaar is. Niet het ‘nihil obstat’ van de milieubeweging vragen om een energievorm te gaan onderzoeken.

    Een afvalverwerker meldt dat 93% van het door hem verzamelde afval wordt hergebruikt. Dat klinkt heel mooi, nog een paar procent erbij en we hebben een cyclische productie, wat wil je nog meer? Maar er wordt niet bijverteld wat dat hergebruik voorstelt. Zou het gelijkwaardig zijn met de oorspronkelijke grondstoffen? Daar geloof ik niets van. Hoeveel energie kost de verwerking? Hoeveel vervuiling levert dat op? Is het hergebruik nog wel de moeite waard? We weten niet eens hoe we dat kunnen meten.

  4. David 1 oktober 2015 om 09:27- Antwoorden

    Mooi verwoord.
    Graag haal ik in discussies een uitspraak aan van filosoof Alain de Botton : ” dat moet dan maar”.
    Er is namelijk heel veel kritiek te leveren op allerlei menselijke gedragingen, zoals het gezeul met spullen over de aarde of vakanties in exotische oorden, of de keuze uit 20 soorten pindakaas, 1500 verschillende stofzuigerzakken, 200 soorten koekjes bij de thee.
    Maar anderzijds willen we niet leven in landen die deze overvloedige keuzes niet kennen, want daar sta je in de rij voor brood.

    • Ivo 1 oktober 2015 om 14:00- Antwoorden

      Wat is er mis met 20 soorten pindakaas (behalve als symbool)? Of je nou een miljoen ton pinda’s tot één soort verwerkt of tot 20 soorten maakt niets uit in duurzaamheid of kosten. Alsof ascese een nationale deugd zou moeten worden!

  5. Semper Fi 1 oktober 2015 om 09:43- Antwoorden

    Duurzaamheid is een containerbegrip. Probleem met containerbegrippen is dat ze zeer gebrekkig of niet zijn gedefinieerd. By the way; Onder goed gedefinieerd versta ik, dat alle dubbelzinnigheden er uit zijn gejaagd en dat de definitie uiteindelijk maar voor een uitleg vatbaar is. Hoe ondubbelzinniger hoe meer betekenis. In die zin is de term “duurzaam” totaal betekenisloos en dient uitsluitend om groene agenda’s aan te kleden en klimaatretoriek profiel te geven.

  6. David 1 oktober 2015 om 11:58- Antwoorden

    Het in onrealistisch om duurzaamheid als een ja/nee variabele te zien.
    Dan is de zon ook niet duurzaam.
    Een werkwijze die 1000 jaar mee gaat is duurzamer dan eentje die 100 jaar is vol te houden.
    Op die manier is het altijd gegaan: houtkap, turf, kolen, olie, gas, uranium,thorium…..
    In absolute zin is niets hiervan duurzaam maar intussen staat de maatschappij er beter dan ooit voor. Met innovatie schuiven we welvaartverlies en catastrofes voor ons uit.

    • Semper Fi 1 oktober 2015 om 12:47- Antwoorden

      @ David,
      Duurzaamheid is wel ja/nee variabele; Je krijgt er wel/niet subsidie voor. Voor duurzaamheid geldt in feite weinig definitie. Dit impliceert weinig bewijsbehoefte en bewijsmogelijkheid, dus makkelijk subsidie.

      • David 1 oktober 2015 om 16:04- Antwoorden

        Aahhh
        hier komt het geloof op de proppen.
        Het gemak daarvan is dat je geen bewijs hoeft te leveren, kan niet eens, want is kenmerk van geloof.
        Opportunisten snellen toe om hun zakken te vullen dan wel de status van profeet te verwerven.

        • Semper Fi 1 oktober 2015 om 17:17- Antwoorden

          Stom, had ik niet aan gedacht.
          Niettemin ben ik toch van mening dat er een tribunaal moet worden ingesteld voor hybriderijders onder leiding van Liesbeth van Tongeren. Alle genoten belastingvoordelen moeten worden terugbetaald, mits bewijs kan worden geleverd dat volledig elektrisch is gereden. Delinquenten moeten verplicht vijf jaar elektrisch rijden en de benzinetank wordt dichtgelast.

  7. Turris 1 oktober 2015 om 17:22- Antwoorden

    “Duurzaam” is vooral commerciële hype, en de politiek surft mee op de golven van de journalistiek gedreven onzin, die ze zelf heeft gecreëerd met haar gesubsidieerde kritiekloze propaganda via NGO’s (Niet Gekozen Organisaties) ! Duurzaam heeft niks met klimaat, milieu, biologisch, zuinig of economisch te maken. Van duurzame energie is er maar één echt duurzaam, Thorium-232 / MSR, die met de hoge energiedichtheid, grote veiligheid en lage straling. Duurzaam synoniemen?

    http://synoniemen.net/grafisch.php?zoekterm=duurzaam

  8. Hans Labohm 1 oktober 2015 om 19:22- Antwoorden

    Wegens technische moeilijkheden door mij geplaatst.

    Jeroen Hetzler:
    Wat een prachtig artikel. Ik zie uit naar het vervolg. Duurzaam is inderdaad een term met een veelheid aan associaties. Duurzaam wordt ook veelal gebruikt om te pronken met een Gutmensch-imago. Daarnaast verkoopt het prima bij Appie Hein, Jumbo et cetera. Duurzaamheid poogt bij het ecologisme hetzelfde op te roepen als het woord naastenliefde bij het Christendom. Het verschil is echter dat deze laatste een duidelijk positieve invloed had. Bij de huidige toepassing van duurzaamheid, gegeven de veel grotere rekbaarheid van dit begrip, heb ik mijn twijfels over de positieve invloed ervan op onze maatschappelijke ontwikkeling.

    http://theenergycollective.com/barrybrook/471651/catch-22-energy-storage

  9. […] gastbijdrage van Dick Thoenes. Deel 1 is hier te […]

  10. Dick Thoenes 2 oktober 2015 om 13:23- Antwoorden

    Waar ik schreef “bossen en wilde gronden” had moeten staan: “wilde gronden”. Dank voor de correcties.
    Ivo schrijft: “Ik ben blij met de aandacht voor “duurzaamheid”. Nieuwe afbreekbare plastics, aandacht voor nieuwe energievormen, scheiding en hergebruik van afval. Er gaat veel mis, dat lezen we hier geregeld, maar er gaat ook heel veel goed. Onze technici zijn goed en zullen de wereld voor ons een stapje verbeteren”.
    Je kunt afbreekbare plastics mooi vinden (vind ik niet) maar ze hebben niets met duurzaamheid te maken. Nieuwe energievormen zoals windmolens en het verstoken van hout dragen niet bij aan duurzaamheid, integendeel. Scheiding en hergebruik van afval is noodzakelijk, mits het niet teveel energie kost.Ik heb ook veel vertrouwen in de technici, maar niet in de politici, die steeds de verkeerde weg kiezen.
    Turris schrijft: “Duurzaam” is vooral commerciële hype, en de politiek surft mee op de golven van de journalistiek gedreven onzin”. Inderdaad!

  11. […] gastbijdrage van Dick Thoenes. Deel 1 en 2 zijn hier en hier te […]

Geef een reactie